Canlar Meclisi

Anasayfa
Mustafa K��k
�stanbullu Olmak

Yazd�r

�stanbullu Olmak Payla�

Su gibi aziz bir millet
Kurmu� sudan aziz bir medeniyet

D�nyan�n en eski medeniyetlerine ev sahipli�i yapm�� stanbul, Peygamber Efendimiz'in fethini m�jdeledi�i tarihten itibaren M�sl�manlar�n ilgilendi�i ve fethini arzulad�� bir �ehir h�viyeti kazanm��t�r. �klim ve asker� g��l�k ile co�raf� olumsuzluklara ra�men, K�inat�n Fahri Aleyhissel�m'�n m�jdeledi�i askerler aras�nda yer almak; o u�urlu ve talihli kumandan olabilmek u�runa b�y�k fedak�rl�klar, azimk�r m�cadeleler ger�ekle�tirilmi�tir.

Nihayet gen� ve kabiliyetli bir T�rk padi�ah� olan Sultan �kinci Mehmed taraf�ndan fethedilen �stanbul, bu "G�zel Kumandan"a Fatih �nvan�n� kazand�r�rken, ayn� zamanda hem T�rkler i�in, hem de d�nya siyaseti i�in yeni bir �a�� ba�latm��t�r. Hatta �stanbul'un Fethi; H�ristiyanlar ile T�rkler aras�nda eskiden beri var olan ve T�rklerin Gelibolu'ya ��kmas�yla ba�lay�p Viyana'y� ku�atmas� ile zirvesine varan �sl�m-Ha�l� �at��mas�n�n ve onun Ondokuzuncu As�r'daki ideolojik tarifi say�lan "�ark Meselesi"nin birinci sebebi say�lm��t�r. Avrupa'n�n b�t�n b�y�k devletlerince tam bir varl�k-yokluk m�cadelesi olarak kabul edilen bu Hil�l-Ha� m�cadelesi, �stanbul'un fethedildi�i tarihten 16 Mart 1920 tarihinde Bat�l� devletlerce i�gal edilece�i zamana kadar aral�ks�z bir �ekilde ve hatta gittik�e kurumla�arak s�rm��t�r.

�ki deniz ile iki k�tay� birle�tiren bir k�pr� olan ve Avrupa'dan �in'e kadar uzanan ticaret yolunun merkezinde bulunan �stanbul'un ta��d�� nem, sadece stratejik �st�nl��yle al�kal� de�ildir. Siyas� ve asker� y�nden b�t�n d�nyay� etkisi alt�na alan bu b�y�k h�diseyi �ok gen� bir ya�ta ger�ekle�tiren Fatih Sultan Mehmed'in, 1 Haziran 1453 Cuma g�n�, yani hen�z fethin ard�ndan bir hafta bile ge�memi�ken, daha �nce yan�nda bulunan Ak�emseddin, Molla H�srev ve Molla Zeyrek gibi �limlere il�veten Semerkand Rasathanesi M�d�r� Ali Ku��u'yu da getirterek �stanbul'da y�ksek ��retimi ba�latmas�; kendisinin ilm� h�viyetini ortaya koydu�u kadar, �stanbul'un ilim merkezi olu�unu g�steren m�him unsurlardand�r. Bu �niversitede din�, nakl� ve hukuk� ilimler yan�nda, matematik ve t�p gibi m�spet ilimler okutulmu�tur. �stanbul'un fethi ile camiye �evrilen Ayasofya; ad�n� muhafaza edip bir yandan "Fethin Tapusu" vasf�n� kazan�rken, di�er yandan �stanbul �niversitesi'nin n�vesini olu�turmu�tur. �yle ki daha sonralar� bir�ok m�him medrese ve te�kil�t v�cuda getirilmesine ra�men yerini ve �nemini kaybetmeyen Ayasofya Medresesi, Fatih Sultan Mehmed'in saltanat� boyunca modern ve teknik ilimlerin okutuldu�u bir kolej olarak faaliyetini y�r�tm��t�r. Bundan on yedi y�l sonra (1470 tarihinde) tesis edilen Fatih Sem�niye Medreselerindeki modern ve meden� e�itim ise bug�n dahi Bat�l�lar�n hayranl�kla bakakald�� madd� ve manev� zenginliklerimizin temelini te�kil etmi�tir. ��te bu sebepledir ki T�rkler taraf�ndan fethedilmezden �nceki as�rlarda iki sahili de mimar� eserlerden ve tabiat g�zelliklerinden mahrum bulunan �stanbul Bo�az�; Feth-i G�z�n'in ard�ndan T�rk mimar� �rnekleri, tabiat zenginli�i ve T�rk insan�n�n davran�� g�zelliklerinin birlikte olu�turdu�u Bo�azi�i Medeniyeti'nin merkezi h�line gelmi�tir.

Fatih Sultan Mehmed, �stanbul'u fethinden d�rt g�n sonra (2 Haziran 1453 Cumartesi g�n�), kilise-rahipler ve halk taraf�ndan Gennadios lakab�yla patrik se�ilen Georgios Skolarios'u yeme�e d�vet ederek onun temsil kabiliyetini onaylay�p kendisine patriklik �sas� ile tac� vermi�tir. B�ylece Ayasofya Medresesi'nin kurulu�uyla ilim bak�m�ndan yeni ve cidd� bir hamleye sebep olarak T�rk K�lt�r Medeniyetinde ayd�nl�k bir yer edinen �stanbul'un Fethi; din� serbestiyet ve vicdan h�rriyetinde dahi yeni bir ��r a�arak d�nya tarihinde de m�mtaz bir yerin sahibi olmu�tur. Yine ayn� tarihlerde ba�layan imar faaliyetlerinden olarak on �� kilometrelik bir sahay� �evreleyen surlar�n tamir edilmesi, pek �ok cami ve bunlara ba�l� vak�flar�n in�as�, Belgrad Ormanlar�'nda yap�lan bendlerde biriken suyu �ehre getiren su yollar�yla �e�melerin ihy�s�, fethin ba�ka bir y�n�n�; �stanbul'da yeniden v�cut bulan m�reffeh ve emniyetli bir hayat� bizlere g�stermektedir. Keza T�rk h�k�mdar�n�n yine hemen fethin ard�ndan Galata'daki Venedikliler ile anla�ma yaparak onlara ticar� serbestlik tan�mas�, k�sa bir s�re i�erisinde T�rk denizi h�line gelen Karadeniz yoluyla yap�lan ticaretin geni�lemesi ve bu arada Balkanlardaki Latin s�m�rgecilerin kovulmas�, �stanbul'un �nceki Osmanl� ba��ehirlerine g�re �ok b�y�k bir nispette b�y�mesine ve �ehrin Avrupa ile Asya aras�nda cidd� bir ticar� k�pr� h�viyeti kazanmas�na yol a�m��t�r.

Yukar�da bahsedilmekte olan b�t�n bu m�him de�i�ikliklerin ve ticar�-asker�-din� yap�land�rmalar�n hi� kimseye zarar vermeksizin hayata ge�irilmesi ve �stelik b�t�n toplumlara alenen fayda sa�lamas�, bug�n�n mant��yla izah edilebilir bir �ey de�ildir. Afrika, Avrupa ve Asya'da, kendi ticar� ve siyas� ��karlar�n� garanti alt�na almak bahanesiyle tarih boyunca bir�ok �lkeye zul�m ve vah�et uygulayanlar ile insanl�k �eref ve haysiyetini yok edici bu facialar� onaylayan devlet ve milletlerin, bu eski T�rk Medeniyeti ile y�ksek din ve vicdan h�rriyetini anlamalar� ger�ekten m�mk�n g�r�nmemektedir. Kald� ki on be�inci as�rda sahibi oldu�umuz ve bug�n h�l� dima�lara s��mayacak b�y�kl�kte ve asillikte g�r�nen s�z konusu medeniyeti; hakl�-haks�z s�rekli konu�up dinleme�i bilmeyen, 'sen' derken bile kendisine muhalif olan� tarif edip kendinden gayr�ya tahamm�l edemeyen fertlerin de idrakten �ciz olduklar�n� izaha h�cet yoktur.

�stanbul'un fethiyle ba�layan ilm�, insan�, mimar�, ticar� ve di�er de�i�iklikler, elbette ki ba�lang��taki h�liyle ve faaliyetlerle kalmam��t�r. �ehrin gerekli b�t�n te�kil�tlar�nda yeni ve cidd� yap�land�rmalar vuku bulmu� ve �stanbul k�sa bir s�re i�erisinde medeniyet yolundaki geli�mesine uygun olarak n�fus bak�m�ndan da Avrupa'n�n g�zdelerinden birisi h�line gelmi�tir. Ticaret ve asayi� emniyetiyle din� serbestiyet sayesinde insanlar�n elde etti�i huzur, denilebilir ki �stanbul Asr�n�n ba�l�ca �zelliklerindendir. Nitekim bu d�nemlerde Dersaadet olarak adland�r�lan �stanbul, pek �ok dinden ve �rktan insanlar�, mesud ve m�reffeh olarak bir arada ya�atabilmi�tir. Y�k ta��yan hayvanlara dair nizamnameler, ticarette k�r dengesinin kontrol�, sadaka ta�lar� ve torbalar�, ku�lar�n bar�naca�� yuvalar�n binalar�n uygun yerlerine yap�lmas� gibi insan� ve ictima� d�zenlemeler, �stanbul'da yeni bir hayat anlay��n� ve medeniyetini ba�latm��t�r. Zamanla geli�en bu hayat tarz�, gerek M�sl�manlar, gerekse gayrim�slimler aras�nda -Bat�l�lar�n, az�nl�klar� baz� d�nemlerde i�fal edip onlar� kendi siyas� ��karlar� i�in kullanmak gayesiyle k��k�rtmalar� sonucunda zuhur eden h�diseler hari� tutulursa- yak�n d�neme kadar devam etmi�tir. Zaten bilindi�i gibi �stanbullu Olmak mefhumuyla sadece ya�an�lan mek�n kastedilmemektedir. Bu tabir ayn� zamanda insanlar aras� m�nasebetler ve g�nl�k ya�ay��taki husus� bir usl�bu ve y�ksek bir hayat k�lt�r�n� kar��lamaktad�r. Nitekim �stanbul'da ya�ayan farkl� din ve �rktan insanlar aras�nda kom�uluk hukukuna s�k� s�k�ya ba�l�l�k ve b�y�k bir ho�g�r� ile yard�mla�ma daima s�z konusu olmu�tur.

Osmanl� toplumunun hane halk�yla olan m�nasebetlerinde b�t�n bu bahsetti�imiz g�zelliklerden say�s�z �rnekler mevcuttur. Keza o d�nem insanlar�n�n sokaktaki davran��lar�yla �al��ma d�zenleri tedkik edildi�inde, kendi ruhlar�nda merkez�le�ip kar��lar�ndaki ki�ilere g�ven telkin eden i� huzuru ile muhatab�n� �nemsemenin �ekillendirdi�i y�ksek seviyedeki g�rg�n�n izlerini �ok�a g�rmek m�mk�nd�r. Cuma g�nleri T�rk sultan�n�n namaz sonras�nda halk�n muhtelif konulardaki isteklerine dair arzuhalleri kabul edi�i ve bunun hemen her Cuma namaz� -farkl� sel�t�n camilerinde- tekrar edili�i ise Devlet-i Aliyye'nin bu �ahane ba��ehrinde ya�ayan �stanbullular�n idarecileriyle olan d�zenli irtibatlar�n� ortaya koymaktad�r. Bu i�leyi�in bug�n bile bir�ok �lkede ger�ekle�emeyecek seviyede oldu�u c�mlenin mal�mu olsa gerektir.

As�rlar boyunca yerli ve yabanc� sevenlerinin hayran oldu�u Bo�azi�i Medeniyeti, ba�l� ba��na bir zenginlik olup hakk�nda �imdiye kadar pek �ok �ey yaz�lm��t�r. Bu zenginli�in, sadece iki sahili kucaklayan tabiat ve mimar� eserlerden ibaret olmad��n�; devletin en �st makam�ndan ba�lay�p di�er kademelere de yay�lan �stanbul nezaketinin, g�zel sanatlar zevkinin ve �stanbul T�rk�esi'nin bu medeniyette b�y�k pay sahibi oldu�unu hat�rdan uzak tutmamak l�z�md�r. T�rk hat, tezhib, ebr� ve cilt sanatlar�n�n olu�turdu�u bedi� zirve ile bunlar�n neticesinde has�l olan k�lt�r de�erleri, bug�n bile bir �ok bak�mdan eri�ilemeyecek seviyededir. Unutmamak gerekir ki Avrupa'da Onsekizinci Y�zy�l'da b�y�k yay�nc�lar�n matbaalar�nda bast�klar� eserlerin adedi hen�z iki bini ge�mezken; �stanbul'da el yazmas� eserler, tezhip ve ciltleri yap�ld�ktan sonra bazen binleri a�an n�shalara ula�arak zevk sahibi okuyucular�n k�t�phanelerindeki yerlerini al�yorlard�. Matbaan�n T�rklere ge� geli�ini bir gerilik gibi g�steren dar kafal� �evreler; bir kitab�n �stanbul'da yazma olarak v�cut bulmas�n�n; hattatlar, m�zehhibler, ebr�zenler ve m�cellidler i�in icr�-y� san'at ve mai�et vesilesi oldu�unu ve �stanbul'da be� binden fazla san'atk�r�n bulundu�unu ��phesiz ki bilmiyorlard�r. Kald� ki bu y�ksek san'at zevki sadece kitaplarda kendisini g�stermemi�tir; �stanbul kabristanlar�ndaki mezar ta�lar�n�n h�sn�hat, s�sleme ve oymalar�n� da bu k�lt�r�n nadide �rneklerinden saymak l�z�md�r. �yle ki b�t�n ta��nmazl�klar�na ra�men, bu ta�lar yerli-yabanc� h�rs�zlarca yurt d��na kadar ka��r�labilmi�lerdir.

Netice itibar�yla �unu s�yleyebiliriz: �stanbullu Olmak, Fatih Sultan Mehmed'in �stanbul'u fetih i�in ta��d�� niyet ve fetihten sonra ger�ekle�tirdi�i ilm�-din� ve ictima� zenginliklerle faaliyetleri sahiplenmek demektir. O'nun ni�in fethe istekli olu�u ve nas�l bir ruh h�liyle bunu ger�ekle�tirdi�i, �zellikle bug�n muhta� oldu�umuz bir bilgidir. Zira biliyoruz ki Bat�l�lar bunu bizden �nce anlam�� ve bizim kudretimiz kar��s�nda kaybettikleri de�erleri yeniden ele ge�irebilmek i�in, bizi ba�ar�ya g�t�ren ahl�k ve davran��lar�m�z�n aksine bizi y�nlendirme�e �al��m��lard�r. Bunda ba�ar�l� olduklar� a��k�a ortadad�r. Bir �ey bozuldu�u yerden d�zeltilir kaidesince; bug�n art�k aya�a kalk�p bu eski mill� ruhu yeniden bedenimize dahil etmemiz bir mecburiyettir. Bunun i�in �ncelikle kendi ruhumuzu olgunla�t�rma�a, tevazu, samimiyet ve ciddiyet libaslar�n� derhal giyinme�e ba�lamal�; kendimiz d�zelmezsek kimsenin d�zelmeyece�i anlay��yla ya�ama�a bakmal�y�z. Dinin ve akl�n da gere�i budur. Bu yolda sabredip g�zel i� i�leyenlere ne mutlu!

Ama son bir as�rd�r -sava�lar�n ve dahil�-haric� k��k�rt�c�lar�n da tesiriyle olsa gerek- aynaya bak�nca daima ba�kalar�n�n kusurlar�n� g�ren g�zlerimizin, kendi davran�� bozukluklar�n�n fark�na varmas� i�in biraz sab�rl� olmam�z gerekti�ini de unutmamal�y�z vessel�m. Bug�nk� sokak ko�u�turmalar�, vas�talardaki oturma ve konu�malar�n uygunsuzlu�u, i� yerlerindeki gayri samim� ve sahte m�nasebetler, daha uzun bir s�re tashih-i a‘m�l i�in m�cadele etmeye muhta� oldu�umuzu bize g�stermektedir. Tahsili �ok, anlay�� ve idraki k�t ki�ilerin, itibar sahibi olmak i�in makamlar�n�n ve kendilerini �nemsemelerinin k�fi gelmeyece�ini; evvel� insana ve muhataplar�na h�rmet etmek gerekti�ini anlayacaklar�ndan �midvar�z! Hele �stanbullu olman�n en g�r�nen yan� bulunan y�r�y�� ve seyahat imk�nlar�n�n sa�lay�c�s� belediyelerin; yollar, kald�r�mlar ve mesire yerleri ile otoparklara dair uygulamalar�ndaki ihmaller, hatalar ve adam kay�r�c�l�klar devam etti�i s�rece, ne G�zel bir �stanbul'dan, ne de �stanbullu Olmaktan bahsedilebilece�i c�mlenin mal�mudur. �stanbul'a hizmet, bunlar� ger�ekle�tirmekle olur ancak!

Ba��m�za gelen k�t� �eyler ve bizi �stanbullu ya�amaktan mahrum eden unsurlar aras�nda ferd� hatalarla birlikte, toplumun ve devletin hatalar� da bulunmaktad�r. Mesel� �stanbul T�rk�esi'ni yok eden bir k�s�m kamu kurulu�lar� olmu�tur. Muhtelif bas�n yoluyla da cemiyetimizin mill� ve manev� de�erlerinin imha edilme�e -h�l�- �al��ld�� pheden uzak bir hakikattir. Bize bu k�t�l�kleri yapan siyaset�iler, idareciler ve yay�nc�lar�n, art�k daha fazla bir �ey kaybetmeden kendilerine gelmeleri ve acziyet dolu h�rslar�n� ve her t�rl� dahil�-haric� gayri mill� ba�lant�lar�n� terk ederek �zlerine d�nmelerini; hem �stanbul, hem kendi nam�m�za, istemek hakk�m�zd�r!

�stanbul Asr�na Hasret!

�stanbul'u �sk�dar'dan seyrediyorum,

Mihrimah Sultan'�n minareleri dibinden..

Ulu a�a�larla bezenmi�,

Yeni Cami-i �erifi'nden..

Bir "kasr-� m�zeyyen" �emsi Pa�a'n�n

Ad�n� ya�atan eserinden...

Ki doyulmaz seyir ho�lu�uyla,

Her mevsim p�f�r p�f�r esen r�zg�r�n�

Hissederek derinden.

Ve en g�zelinden

Seni seyrediyorum �sk�dar...

Nereden geliyor bu b�y�?

Gelin gibi s�z�len vapurlar�n.

Tam kar��dan y�kselen Topkap� Saray�'n�n,

Sultanahmed'in, Ayasofya'n�n

�sk�dar'dan seyrindeki bu g�zellik neden?

B�t�n sahili kucaklayan deniz,

Buradan daha m� g�zel acep?

Bo�azi�i'nin ihti��m�na,

�sk�dar'dan seyredili�i mi sebep!.

�stanbul'un g�z bebe�i �aml�ca'ya,

Bu y�zden mi ��k�lmaktad�r hep?.

Varsa i�inizde bir ��phe,

Yahut ��heser d��k�n�yseniz;

Al�n ar��n�n�z�:

��te �sk�dar, ��te Halep!..

Yumu�ak denizin b�y�s�,

Aziz Mahmud H�d�y� Hazretleri'nin

Sultanahmed'e geli� hatt�ndand�r..

Kay�k��lara "emniyet yolu" olmu�,

Mavi-ye�il sath�ndand�r...

Bu deniz, Barbaros'un ruhuyla

Be�ikta�'� kucaklam��t�r.

"Deniz �st�nde y�r�r�z,

D��man�n hakk�ndan geliriz.

�c�m�z komaz al�r�z.

Bize Hayreddinli derler."

T�rk�s�, T�rkl��n deniz kurdunu

Y�ce g�n�llerde saklam��t�r.

Motora �arpan papatya dalgalar,

Bulutlar kadar yumu�ak sanki...

Ba�ka Emirg�n, ba�ka Erenk�y,

Bir Bo�azi�i daha yok inan ki!..

Sadece bizim �stanbulumuz var.

Kim olsa sorar:

Ni�in h�l� T�rklerin bu d�nya incisi?

Bizim b�yle bir �ehrimiz yok ki v�h;

G�pta eder sevd�l�s�, kincisi...

Bazen, biz mi en b�y�k d��man�y�z, ne;

�st�ne betondan, kondudan sis ��kt� eyv�h!

Nerede o "�stanbul T�rk�esi?"

Nerede o muhte�em yal�lar?

Beyefendi, han�mefendileriyle

Eski �stanbullular?..

Bu �ehir kimin m�ras�,

Kimdi o g�zel insanlar?

Ne oldu o tab�at�n en has�,

Ni�in art�k "dinlenmiyor" ezanlar!

"�stanbul okuyu�u"yla ruhlar� �rperen

Temiz y�zl� h�lis M�sl�manlar?

�lim-i f�z�l, k�mil imamlar,

Ve e�r�f�, esnaf� toplayan

Be� vakit namazlar...

B�t�n tan�d�klar�n kat�ld��

Cenazelerdeki niyazlar...

Kom�uluk hukuku,

Ve sevgiden kaynaklanan nazlar...

Ailece e�lenmeler,

T�rk�e s�yleyi�ler, manev� hazlar..

�zledim "Eski �stanbul"u;

Hani o bozal� k��lar, �erbetli yazlar!

Cumbal� evler,

�aml�ca saf�lar�,

Pehlivanlar,

Mahalleli �ahbazlar!

H�s�l�, Peygamber m�jdelisi,

Eb� Eyy�b'�n sevgilisi,

Fatih Sultan Mehmed'in y�dig�r�

�sl�mbol'u ar�yorum.

Tad�na doyamad��m

H�t�ras�na yan�yorum!

Ey g�zel �stanbul,

Seni de, kendimi de tan�yorum;

Ben ancak seninle ya�ar�m,

Sen her zaman �ok g�zelsin..

Rabbim, l�tfet ki bir daha

"�stanbul Asr�" geri gelsin...**

*Dr. Ba�bakanl�k Osmanl� Ar�ivi - Sultanahmed

“�stanbullu Olmak”, K�lt�r Dergisi, say� 7 "�stanbul �zel Say�s� 2", �stanbul 2007, s. 88-91.

** Mustafa K��k, 18 Mart 1996.

07.01.2010

Anasayfa

Galeri

Iletisim